Deepsky objecten waarnemen in april

April is het hoogtepunt van het sterrenstelselseizoén in de Benelux. De wintersterrenbeelden zijn verdwenen, en de lente-hemel domineert met een overvloed aan sterrenstelsels. Voor deep-sky waarnemers is april een gouden maand: de nachten zijn nog lang genoeg voor serieuze sessies, de temperaturen zijn aangenaam, en de hemel is gevuld met kosmische schatten.

Sterrenhemel in de maan april

Sterrenbeeld Virgo (Maagd): Het sterrenstelsel paradijs

• Het Virgo Cluster
  Het Virgo Cluster bevat meer dan 2000 sterrenstelsels en vormt het centrum van onze lokale supercluster. Op ongeveer 65 miljoen lichtjaar afstand is dit cluster dichtbij genoeg om honderden leden binnen bereik van amateur-telescopen te brengen.
  
  
• Markarian's Chain
  Deze spectaculaire ketting van sterrenstelsels is het hoogtepunt van het Virgo Cluster. De chain strekt zich uit over meer dan 1,5 graden en bevat minstens acht heldere sterrenstelsels die allemaal in één gezichtsveld passen bij lage vergroting. M84 en M86 vormen het westelijke einde van de keten. Beide zijn elliptische stelsels met magnitudes van 9,1 en 8,9. Ze zijn gemakkelijk zichtbaar in een 15 cm telescoop als heldere, ronde nevelvlekken. Bij 20-25 cm opening worden ze prominent en kunnen hints van uitgestrekte halo's gezien worden. NGC 4435 en NGC 4438 (de Eyes Galaxies) zijn een interacterend paar. NGC 4438 is het grotere lid en toont bij 30+ cm opening tekenen van verstoring, uitgerekte armen en asymmetrieën veroorzaakt door een nabije passage met NGC 4435. Dit is een fascinerend systeem voor waarnemers geïnteresseerd in sterrenstelselinteracties. De chain bevat verder NGC 4461, NGC 4473, NGC 4477 en NGC 4479, allemaal met magnitudes tussen 10 en 11. Met een 25-30 cm telescoop bij 80-100x vergroting zijn alle hoofdleden zichtbaar in één prachtig gezichtsveld. Fotografisch is dit een van de meest beloonde doelen aan de hemel.
  
  
• M87: Het Galactische Monster
  M87 is het meest massieve lid van het Virgo Cluster en een van de meest fasccinerende objecten aan de hemel. Dit gigantische elliptische sterrenstelsel bevat meer dan een biljoen sterren en een superzwaar zwart gat van 6,5 miljard zonsmassa's, het zwarte gat dat in 2019 voor het eerst werd gefotografeerd. Met magnitude 8,6 is M87 gemakkelijk te vinden en te zien. In een 20 cm telescoop verschijnt het als een grote, heldere, ronde gloed. Bij 30 cm opening en hoger wordt de uitgebreide halo zichtbaar, en met excellente omstandigheden en 40+ cm opening kunnen ervaren waarnemers de relativistische jet proberen te zien - een stroom van materie die met bijna lichtsnelheid uit het centrale zwarte gat wordt geschoten. M87 is omringd door duizenden bolvormige sterrenhopen. Met zeer grote amateurtekescopen (50+ cm) kunnen individuele hopen als zwakke stipjes rond het stelsel gezien worden. 
  
  
• M49
  Dit is het helderste Virgo Cluster lid met magnitude 8,4. M49 is een groot elliptisch sterrenstelsel dat gemakkelijk zichtbaar is in elke telescoop. Met een 20 cm instrument bij 100x vergroting is het een prominente, ovale gloed. Grotere telescopen tonen de uitgebreide halo en, onder zeer goede omstandigheden, hints van het systeem van bolvormige sterrenhopen.
  
  
• M58, M59, M60
  Dit trio ligt in het zuidelijke deel van Virgo. M58 is een balkspiraal met magnitude 9,7. De balkstructuur is uitdagend maar zichtbaar met 30+ cm opening. M59 en M60 zijn elliptische stelsels met magnitudes van 9,6 en 8,8. Ze liggen dicht bij elkaar en kunnen in één gezichtsveld worden gezien. M60 heeft een kleine companion, NGC 4647, die visueel uitdagend is maar fotografisch goed zichtbaar.
  
  
• M89 en M90
  M89 is een bijna perfect sferisch elliptisch sterrenstelsel met magnitude 9,8. Het ronde uiterlijk maakt het herkenbaar. M90 is een spiraalsterrenstelsel met magnitude 9,5 dat een van de weinige stelsels is dat naar ons toe beweegt (blauwe verschuiving). Bij 25-30 cm opening zijn hints van spiraalstructuur zichtbaar.
  
  
• De Sombrero Galaxy (M104)
  Hoewel technisch in Virgo, ligt de Sombrero Galaxy zuidelijk en apart van het hoofdcluster. Dit is een van de meest fotogenieke sterrenstelsels aan de hemel. Met magnitude 8,0 is M104 gemakkelijk te vinden. Het karakteristieke profiel, een grote centrale bulge met een prominente donkere stofband - is het handelsmerk van dit stelsel. Met een 15 cm telescoop is het zichtbaar als een langwerpige nevel. Bij 20 cm opening wordt de stofband waarneembaar als een donkere lijn door het stelsel. Met 30+ cm opening wordt de stofband prominent en is de grote centrale bulge indrukwekkend. Fotografisch is de Sombrero Galaxy spectaculair. Zelfs korte belichtingen tonen de dramatische structuur. Langere belichtingen (3-5 uur) onthullen de enorme halo van bolvormige sterrenhopen, complexe details in de stofband, en de subtiele structuur van de schijf.

Sterrenbeeld Coma Berenices (Haar van Berenice): Sterrenstelsel metropolis

• Het Coma Cluster (Abell 1656)
  Dit massieve sterrenstelselcluster ligt veel verder weg dan het Virgo Cluster, ongeveer 320 miljoen lichtjaar. Het bevat meer dan 1000 grote sterrenstelsels en duizenden kleinere. De twee helderste leden zijn NGC 4889 en NGC 4874, beide met magnitudes rond 11-12. Met een 25 cm telescoop zijn ze zichtbaar als zwakke vlekjes. Dit gebied is een waar paradijs voor "galaxy hopping" met grote telescopen. In één nacht kunnen ervaren waarnemers met 30-40 cm instrumenten tientallen stelsels in dit cluster lokaliseren. Het Coma Cluster is een uitdaging die serieuze sterrenstelselwaarnemers aangaan. Het vereist donkere luchten, grote opening, geduld, en goede kaarten. De beloning is toegang tot een sterrenstelselwereld op een veel grotere schaal dan het Virgo Cluster. 
  
  
• De Black Eye Galaxy (M64)
  Dit prachtige spiraalsterrenstelsel is een van de mooiste objecten in Coma Berenices. Met magnitude 8,5 is het relatief helder en gemakkelijk te vinden. De naam komt van de prominente donkere stofband die voor de heldere kern ligt, wat het uiterlijk geeft van een blauw oog. Met een 15 cm telescoop is M64 zichtbaar als een ovale nevel met een helder centrum. Bij 20-25 cm opening wordt de donkere structuur zichtbaar, vooral bij 150-200x vergroting. Met 30+ cm opening is het "zwarte oog" prominent en fascinerend. M64 heeft een bijzondere eigenschap: de binnenste en buitenste delen van het stelsel roteren in tegengestelde richtingen. Dit suggereert dat M64 ooit een kleiner sterrenstelsel heeft opgeslokt. Fotografisch komt deze structuur prachtig naar voren, samen met de uitgebreide zwakke halo.
  
  
• Het Naaldensterrenstelsel (NGC 4565)
  Dit is een van de mooiste edge-on sterrenstelsels aan de hemel. NGC 4565 strekt zich uit over 16 boogminuten, meer dan de helft van de schijnbare diameter van de volle maan. Met magnitude 9,6 is het zichtbaar in telescopen vanaf 10 cm, maar het komt echt tot zijn recht met grotere instrumenten. Bij 15 cm is het een duidelijke naald van licht. Met 20-25 cm opening wordt de donkere stofband zichtbaar die het stelsel in tweeën deelt. Bij 30+ cm opening is de centrale bulge prominent en is de stofband dramatisch. Fotografisch is NGC 4565 adembenemend. De delicate edge-on structuur, de complexe stofbanen, en de subtiele details in de schijf maken dit een favoriet doelwit. Langere belichtingen tonen ook de uitgebreide zwakke halo en hints van gebogen armen. 
  
  
• NGC 4494, NGC 4559, NGC 4725
  NGC 4494 is een elliptisch sterrenstelsel met magnitude 9,8. Het is een mooi object voor kleinere telescopen. NGC 4559 is een losgerolde spiraal met magnitude 9,8 die een grote opening vereist om de zwakke armen te zien. NGC 4725 is een balkspiraal met magnitude 9,4 die een van de helderste niet-Messier stelsels in Coma is.
  
  
• Melotte 111
  Vergeet niet om ook te genieten van deze prachtige open sterrenhoop die het hele sterrenbeeld beslaat. Met een verrekijker is het een spectaculair gezicht van tientallen sterren verspreid over 5 graden.

Sterrenbeeld Canes Venatici (Jachthonden): Juwelen aan de lente-hemel

• De Whirlpool Galaxy (M51)
  M51 is misschien wel het meest iconische sterrenstelsel aan de noordelijke hemel. Dit prachtige face-on spiraalsterrenstelsel interacteert met zijn kleinere companion, NGC 5195, wat resulteert in spectaculaire getijde-effecten. Met magnitude 8,4 is M51 relatief helder. Met een 10 cm telescoop zijn beide stelsels zichtbaar en is de brug van materiaal tussen hen al waarneembaar. Bij 15-20 cm opening worden de spiraalarmen zichtbaar. Met 25-30 cm opening is de spiraalstructuur prominent, en individuele HII-regio's (roze stergevormingsgebieden) beginnen zichtbaar te worden als knooppunten langs de armen. Bij 40+ cm opening onder uitstekende omstandigheden is M51 adembenemend. De spiraalstructuur is complex en gedetailleerd, en tientallen HII-regio's zijn zichtbaar als zwakke vlekjes langs de armen. De interactie met NGC 5195 is dramatisch zichtbaar. Fotografisch is M51 een van de meest beloonde doelen. Het is een van de meest gefotografeerde sterrenstelsels, en terecht. Zelfs korte belichtingen tonen spiraalstructuur. Langere belichtingen (5-8 uur) onthullen extreem fijne details: individuele sterrenhopen, complexe stofbanen, talloze HII-regio's, en de dramatische getijdestaart die van NGC 5195 naar M51 loopt.
  
  
• M63 (Sunflower Galaxy)
  Dit prachtige spiraalsterrenstelsel heeft magnitude 8,6 en is gemakkelijk te vinden. De naam komt van de vele korte, verwrongen spiraalarmen die het uiterlijk geven van een zonnebloem. Met een 15 cm telescoop is M63 zichtbaar als een ovale gloed met een helder centrum. Bij 25 cm opening beginnen hints van de verwrongen armen zichtbaar te worden. Met 35+ cm opening wordt de complexe, asymmetrische structuur duidelijker. Fotografisch toont M63 zijn ware pracht. De vele korte spiraalarmen, knooppunten van stervorming, en de subtiele asymmetrie maken dit een fascinerend object. Langere belichtingen onthullen ook een extreem zwakke uitgebreide halo met subtiele getijdestructuren - bewijs van eerdere interacties.
  
  
• M94
  Dit compacte spiraalsterrenstelsel heeft een zeer heldere kern en magnitude 8,2. Het is gemakkelijk te vinden en te zien, maar de interessantste structuren vereisen grotere opening. Met een 15 cm telescoop is M94 een klein, helder object. Bij 20-25 cm opening wordt een heldere binnenring zichtbaar rond de kern, een gebied van intense stervorming. Met 30+ cm opening wordt een zwakkere buitenring zichtbaar, en de totale structuur wordt indrukwekkend. Fotografisch toont M94 een prachtige dubbele ringstructuur. De binnenring is fel en vol met jonge blauwe sterren, terwijl de buitenring zwakker en diffuser is.
  
  
• M106
  Dit heldere spiraalsterrenstelsel heeft magnitude 8,4 en is een van de gemakkelijkste Messier-objecten om te vinden. M106 is relatief dichtbij (ongeveer 24 miljoen lichtjaar) en daardoor groot aan de hemel (18 x 7 boogminuten). Met een 15 cm telescoop is M106 een heldere, langwerpige nevel. Bij 20-25 cm opening worden hints van spiraalstructuur zichtbaar. Met 30+ cm opening worden meerdere spiraalarmen waarneembaar, evenals knooppunten van helderder materiaal. M106 is bijzonder omdat het "anomaleuze armen" heeft, structuren die niet uit sterren bestaan maar uit gas dat wordt opgewarmd door de activiteit van het centrale zwarte gat. Deze zijn fotografisch zichtbaar maar visueel extreem uitdagend. Fotografisch is M106 prachtig. De heldere spiraalarmen, talloze HII-regio's, en de delicate stofbanen maken dit een favoriet doelwit. Langere narrowband belichtingen kunnen de anomaleuze armen in rood licht vastleggen.
  
  
• M3
  Hoewel niet echt in Canes Venatici (het ligt op de grens met Boötes), wordt M3 vaak bij dit sterrenbeeld geteld. Deze bolvormige sterrenhoop is een van de mooiste aan de noordelijke hemel. Met magnitude 6,2 is M3 bijna met het blote oog zichtbaar onder donkere luchten. Met een verrekijker is het een heldere nevel. De magie begint met telescopen: bij 10 cm opening begint de hoop te resolven in individuele sterren aan de randen. Bij 15-20 cm opening resol vent de hele hoop spectaculair in duizenden sterren. Met 30+ cm opening is M3 adembenemend, een gloeiende bol van sterren met een heldere concentratie naar het centrum. M3 bevat meer dan 500.000 sterren en ligt op ongeveer 34.000 lichtjaar afstand. Het is een van de grootste en helderste bolvormige sterrenhopen die we kennen.
  
  
• NGC 4490 en NGC 4485 (Cocoon Galaxies)
  Dit paar interacterende sterrenstelsels heeft een totale magnitude van ongeveer 9,5. Ze zijn een mooi doelwit voor telescopen van 20 cm en groter. De interactie tussen de twee heeft geleid tot intense stervorming, en fotografisch toont het paar dramatische getijdestructuren.

De prachtige bolvormige sterrenhoop M3 - Foto: Allen Lloyd

Sterrenbeeld Ursa Major (Grote Beer): De steelpan boven je hoofd

• M81 en M82
  Dit beroemde paar is in april perfect gepositioneerd. Alle details uit het maart-artikel blijven van toepassing. April is mogelijk de beste maand voor dit paar vanwege de hoge positie en stabiele atmosferische condities.
  
  
• M101 (Pinwheel Galaxy) 
  In april staat M101 veel beter gepositioneerd dan in maart. Dit grote, face-on spiraalsterrenstelsel vereist donkere luchten en lage vergroting. Met 25-30 cm opening beginnen de uitgestrekte spiraalarmen zichtbaar te worden als subtiele variaties in helderheid. Fotografisch is M101 adembenemend. Het is een van de grootste sterrenstelsels aan de hemel (diameter 28 boogminuten) en vereist kortere brandpuntsafstanden (400-600mm) om het geheel te vangen. Langere belichtingen (6-10 uur) onthullen extreem fijne details in de spiraalarmen en honderden HII-regio's.
  
  
• M97 (Owl Nebula) en M108
  Deze twee blijven interessante doelen. De hoge positie in april betekent minimale atmosferische verstoring, wat gunstig is voor het waarnemen van de subtiele "ogen" in M97.
  
  
• M109
  Dit balkspiraalsterrenstelsel komt in april goed tot zijn recht. Met de Grote Beer bijna in het zenit, staat M109 in uitstekende positie voor observatie.
  
  
• NGC 3877, NGC 3953, NGC 3992 (M109), NGC 4026
  Dit gebied van Ursa Major is rijk aan sterrenstelsels. Met een 25-30 cm telescoop en een goede kaart kunnen tientallen stelsels worden gevonden. Dit is ideaal gebied voor "galaxy hopping" sessies.