Deepsky objecten waarnemen in februari

Voor amateur-astronomen in de Benelux is februari een uitstekende maand voor deepsky waarnemingen. De nachten zijn nog lang, de lucht is vaak helder en koud, en diverse spectaculaire objecten staan gunstig aan de hemel. In dit artikel bespreken we de meest beloonde doelen voor deze maand die je kan waarnemen met een verrekijker, telescoop of kan fotograferen met een smart telescoop.

Sterrenhemel in de maand februari

Sterrenbeeld Orion: Juwelen van de winterhemel

• De Grote Orionnevel (M42)
  Geen enkele lijst van februari-objecten is compleet zonder M42, de Grote Orionnevel. Dit is verreweg het helderste deep-sky object aan de winterhemel met een schijnbare magnitude van 4,0, en het is zelfs met het blote oog zichtbaar als een nevelige vlek in het zwaard van Orion. Met een verrekijker wordt M42 al een indrukwekkend gezicht, maar met een telescoop van 15-20 cm opening ontvouwt zich een spectaculair tafereel. Het centrale gebied rond het Trapezium, een sterrenhoop van vier jonge, hete sterren, toont een complex van heldere nevels met groene en blauwe tinten. De bekende vogelvleugel-structuur en de donkere inkepingen worden al zichtbaar met bescheiden telescopen. Voor fotografen is M42 een dankbaar object. Zelfs korte belichtingen van 30 seconden tonen al verbazingwekkende details. Langere belichtingen onthullen de uitgebreide structuur die zich uitstrekt over meer dan een graad aan de hemel. Let wel op: de kern is extreem helder en raakt snel overbelicht, dus HDR-technieken of aparte kortere belichtingen voor de kern zijn aan te raden.
  
  
• De Running Man Nevel (NGC 1977)
  Direct ten noorden van M42 ligt de vaak over het hoofd geziene Running Man Nevel. Deze reflectienevel heeft een magnitude van ongeveer 7 en vereist een iets donkerdere hemel om goed tot zijn recht te komen. Met een telescoop van 20 cm opening en een widefieloculair kun je zowel M42 als NGC 1977 in één beeld vangen, wat een adembenemend totaalbeeld oplevert van dit stergevormingsgebied.
  
  
• De Paardenkopnevel en de Vlamnevel
  Deze iconische objecten bevinden zich nabij de meest oostelijke gordel-ster van Orion, Alnitak. De Paardenkopnevel (Barnard 33) is een donkere nevel die zich aftekent tegen de heldere emissienevel IC 434. Visueel is dit een uitdagende waarneming die een grote telescoop, extreem donkere luchten en een waterstof-bèta filter vereist. Voor fotografen daarentegen is dit een klassiek doelwit dat prachtig uitkomt op langere belichtingen. De Vlamnevel (NGC 2024) is wat toegankelijker voor visuele waarnemers. Met een 20 cm telescoop en een UHC-filter is de karakteristieke structuur zichtbaar als een driehoekige nevel direct naast Alnitak. Het helderste deel van de nevel heeft een magnitude van ongeveer 10.

De indrukwekkende Orionnevel (rechts) en de Running Man Nevel (links).

Sterrenbeeld Gemini (Tweelingen): Verborgen Parels

• De Eskimonevel (NGC 2392)
  In het sterrenbeeld Tweelingen vinden we een van de helderste planetaire nevels aan de hemel. De Eskimonevel heeft een integrated magnitude van 9,9, maar omdat dit licht is geconcentreerd in een schijfje van slechts 47 boogseconden, is de oppervlaktehelderheid uitstekend. Met een kleine telescoop van 10 cm is dit object al zichtbaar als een blauwgroene schijf die opvallend afsteekt tegen de achtergrond. Bij 15-20 cm opening en hoge vergroting (200x of meer) wordt de structuur zichtbaar: een heldere, bijna stellaire centrale ster omgeven door een ovale schijf. Met grotere instrumenten vanaf 30 cm en een OIII-filter verschijnen de donkere structuren in de schil die het object zijn bijnaam geven, het doet denken aan een gezicht omlijst door een parka-kap. 
  
  
• M35 en NGC 2158
  Deze combinatie van twee sterrenhopen in Gemini is een prachtig contrast in afstand en leeftijd. M35 is een jonge, open sterrenhoop op ongeveer 2.800 lichtjaar afstand met een magnitude van 5,1. Met een verrekijker is het al een mooi gezicht van tientallen sterren verspreid over een gebied zo groot als de volle maan. Direct ten zuidwesten van M35 ligt NGC 2158, een veel oudere en compactere sterrenhoop die vier tot vijf keer verder weg staat. Met een magnitude van 8,6 en een veel kleiner schijnbaar formaat vereist deze meer opening, maar het contrast tussen de twee, jong en oud, nabij en ver, in één gezichtsveld is de moeite meer dan waard. Gebruik een telescoop van minimaal 15 cm en gemiddelde vergroting (80-100x) om beide objecten goed te zien.

Sterrenbeeld Taurus (Stier): Messiers Collectie

• De Pleiaden (M45)
  De Pleiaden, of Zevengesternte, zijn met een integrated magnitude van 1,6 niet alleen het helderste sterrenhopen-object aan de hemel, maar ook een van de mooiste. Met het blote oog zijn zes tot zeven sterren zichtbaar (bij uitstekende omstandigheden tot wel twaalf), maar met een verrekijker ontvouwt zich een weelde aan sterren. Het beste instrument voor de Pleiaden is eigenlijk een verrekijker of een rijk-veld telescoop met laag vermogen. Het gezichtsveld beslaat meer dan een graad, dus hoge vergroting verpest het totaalbeeld. Met een 10x50 verrekijker tel je gemakkelijk meer dan 100 sterren. Fotografisch komen ook de blauwe reflectienevels prachtig naar voren, vooral rond Merope.
  
  
• De Hyaden
  Dit is de dichtstbijzijnde open sterrenhoop bij de aarde, op slechts 153 lichtjaar afstand. Het V-vormige patroon rond de heldere ster Aldebaran (die geen lid is van de hoop) is al met het blote oog opvallend. Met een verrekijker wordt het een prachtig gezicht van tientallen oranje en witte sterren. Vanwege de grote schijnbare omvang is ook hier een verrekijker of een rijkveld telescoop de beste keuze.
  
  
• De Krabnevel (M1)
  De Krabnevel is het restant van een supernova die in 1054 werd waargenomen. Met een magnitude van 8,4 is dit object niet zo moeilijk te vinden, het ligt ongeveer een graad ten noordwesten van Zeta Tauri, de zuidelijkste hoornster van de Stier. Visueel is M1 een uitdaging. Met een 10 cm telescoop is het een zwakke, langwerpige vlek. Bij 20 cm opening begint de ovale vorm duidelijker te worden, en onder zeer goede omstandigheden zijn hints van structuur zichtbaar. Een OIII-filter kan helpen het contrast te verbeteren. Voor fotografen is dit een favoriet object, langere belichtingen onthullen de complexe filamenten die het object zijn naam geven.

De bekende open sterrenhoop Pleiaden - Foto: astro_mark_c/Sky & Telescope

Sterrenbeeld Auriga (Voerman): Sterrenhopen festival

• M36, M37 en M38
  Deze drie sterrenhopen liggen allemaal binnen een cirkel van ongeveer 5 graden aan de hemel, wat ze ideaal maakt voor een telescopische tour. M36 is de meest compacte van de drie, met een magnitude van 6,0 en een diameter van ongeveer 12 boogminuten. Het bevat ongeveer 60 sterren en heeft een juweel-achtig karakter bij gemiddelde vergroting. M38 ligt iets noordwestelijker en is diffuser, met een magnitude van 6,4 en een diameter van 21 boogminuten. De sterrenverdeling doet enigszins denken aan een pi-symbool of een kruisvorm. M37 is het prachtigst van het trio. Met een magnitude van 5,6 en meer dan 500 sterren is dit een rijke, geconcentreerde sterrenhoop die bij hogere vergroting explodeert in sterren. Een heldere oranje ster nabij het centrum vormt een mooi kleurcontrast met de blauwe hoopleden. Alle drie zijn al mooi met een kleine telescoop van 10 cm, maar komen tot hun recht met 15-20 cm opening bij 60-100x vergroting.

Sterrenbeeld Monoceros: Verborgen Schatten

• De Rozetnevel (NGC 2237-2239)
  Dit grote emissienevel omringt de open sterrenhoop NGC 2244. Het totale complex heeft een diameter van ongeveer 1,3 graden, meer dan twee keer de schijnbare diameter van de volle maan. Visueel is de Rozetnevel een uitdaging die donkere luchten en een waterstof-bèta of OIII-filter vereist. De sterrenhoop NGC 2244 zelf is echter gemakkelijk te zien met een magnitude van 4,8. Voor fotografen is de Rozetnevel een fantastisch doelwit. De roze emissienevel met de heldere sterrenhoop in het centrum komt prachtig uit op langere belichtingen. Een camera met goede waterstof-alfa gevoeligheid en een telescoop met een brandpuntsafstand van 400-600 mm zijn ideaal.
  
  
• De Kerstbomnevel (NGC 2264)
  Dit complex bestaat uit de open sterrenhoop NGC 2264 en de geassocieerde emissienevel. De heldere ster aan de top van de 'kerstboom' is S Monocerotis. Met een magnitude van 3,9 is de sterrenhoop gemakkelijk te vinden en mooi in een verrekijker of kleine telescoop. De Kegelevel, een donkere nevel aan de zuidelijke punt van de hoop, is fotografisch prachtig maar visueel zeer moeilijk. De volledige structuur van emissie- en donkere nevels rondom de sterrenhoop vereist langere fotografische belichtingen om tot zijn recht te komen.

Sterrenbeeld Perseus: De Dubbelehoop en veel meer

• De Dubbelehoop (NGC 869 en NGC 884)
  Dit is waarschijnlijk het mooiste paar open sterrenhopen aan de hemel. Met het blote oog zichtbaar als een nevelige vlek in Perseus, ontvouwt zich met een verrekijker of telescoop een spectaculair dubbel object. NGC 869 (h Persei) en NGC 884 (chi Persei) liggen op ongeveer 7.500 lichtjaar afstand en bevatten samen meer dan 600 sterren. Elk heeft een magnitude van ongeveer 5,3 en een diameter van ongeveer 30 boogminuten. De beste waarneming krijg je met een verrekijker of een rijkveld telescoop bij lage vergroting (30-50x), zodat beide hopen tegelijk in beeld zijn. De combinatie van heldere blauwe superreuzen en rode reuzen zorgt voor prachtige kleurcontrasten. Op foto's komen deze kleuren nog beter naar voren.
  
  
• M34 
  Deze open sterrenhoop ligt in het westelijke deel van Perseus en is gemakkelijk te vinden. Met een magnitude van 5,2 is M34 met het blote oog zichtbaar als een zwakke vlek, en met een verrekijker wordt het een mooi object van ongeveer 100 sterren. Bij 15 cm opening en gemiddelde vergroting (60-80x) komen de individuele sterren goed tot hun recht. De hoop heeft een losse structuur en beslaat ongeveer 35 boogminuten aan de hemel.
  
  
• De Californië-nevel (NGC 1499)
  Dit grote emissienevel is een uitdaging voor visuele waarnemers. Met een schijnbare magnitude van 5,0 zou je denken dat het gemakkelijk is, maar het licht is verspreid over een enorm gebied van 2,5 x 1 graden. De oppervlaktehelderheid is daarom erg laag. Visuele waarneming vereist zeer donkere luchten, een waterstof-bèta filter, en een rijkveld telescoop of grote verrekijker. Fotografisch is NGC 1499 echter een fantastisch object dat zijn naam eer aandoet, de vorm lijkt inderdaad op de Amerikaanse staat Californië.

De prachtige Californië-nevel - Foto: Jose Carballada

Sterrenbeeld Cancer (Kreeft): Subtiele schoonheid

• De Bijenkorfhoop (M44, Praesepe)
  Hoewel de Kreeft geen heldere sterren heeft, bevat het wel een van de mooiste open sterrenhopen aan de hemel. De Bijenkorfhoop heeft een integrated magnitude van 3,1 en is met het blote oog zichtbaar als een nevelige vlek. Met een verrekijker ontvouwt zich een prachtig gezicht van tientallen sterren verspreid over een gebied van 95 boogminuten, meer dan drie keer de diameter van de volle maan. De beste waarneming krijg je met een verrekijker of telescoop bij zeer lage vergroting (20-40x). Ongeveer 75 sterren zijn zichtbaar in een 10 cm telescoop. De Bijenkorfhoop ligt relatief dichtbij, op ongeveer 580 lichtjaar, en bevat voornamelijk sterren van spectrale types A en F. De hoop is ongeveer 600 miljoen jaar oud.
  
  
• M67
  In tegenstelling tot M44 is M67 een oude open sterrenhoop die ongeveer 4 miljard jaar oud is. Met een magnitude van 6,9 is het lichtzwakker dan M44, maar nog steeds goed zichtbaar in een kleine telescoop. De hoop ligt op ongeveer 2.700 lichtjaar afstand en bevat ongeveer 500 sterren. Bij 15 cm opening en gemiddelde tot hoge vergroting (80-120x) komt de compacte structuur goed tot zijn recht. De oude leeftijd betekent dat de helderste sterren gele en oranje reuzen zijn, wat interessante kleurcontrasten oplevert.