GraXpert is een gratis, open-source softwareprogramma dat speciaal ontwikkeld is voor astrofotografen. De naam is een samentrekking van "Gradient Expert", en dat zegt meteen alles over de oorspronkelijke kernfunctie van het programma: het verwijderen van gradiënten uit astrofoto's. Inmiddels is de software uitgegroeid tot een veelzijdiger gereedschap dat ook AI-gebaseerde ruisreductie aanbiedt.
Het programma werd oorspronkelijk ontwikkeld door de Duitser Frank Sackenheim en wordt onderhouden door een actieve open-source community. GraXpert is beschikbaar voor Windows, macOS (zowel Intel als Apple Silicon) en Linux, en het werkt volledig als zelfstandige applicatie, dus niet als een plug-in voor Photoshop of andere software. Het is echter ook beschikbaar als geïntegreerd proces binnen PixInsight, voor wie dat platform gebruikt.
Wat doet GraXpert precies?
De kerntaak van GraXpert is het aanpakken van een van de meest frusterende problemen in de astrofotografie: de ongewenste gradiënt in je afbeelding. Een gradiënt is een geleidelijke verandering in helderheid of kleur over het beeldvlak die niets te maken heeft met het eigenlijke hemelonderwerp, maar veroorzaakt wordt door externe storingen. De oorzaken zijn divers. Lichtvervuiling van steden of dorpen in de nabijheid zorgt voor een oneffen achtergrond waarbij de hemel aan de horizon veel feller is dan aan de andere kant van het beeld. Ontbrekende of slecht genomen flatframes kunnen resulteren in vignettering, een donkere rand rondom het beeld. Natuurlijke helderheidsgradiënten van de nachthemel en optische eigenschappen van de gebruikte telescoop of lens spelen ook een rol. Al deze problemen leiden ertoe dat je achtergrondhemel er ongelijkmatig uitziet, wat verdere beeldbewerking bemoeilijkt en het eindresultaat aanzienlijk verslechtert. GraXpert modelleert de achtergrond van je afbeelding en trekt dit model er vervolgens van af, zodat je achterblijft met een vlakke, uniforme achtergrond. Dit is niet alleen mooier, maar het maakt ook alle vervolgstappen in de verwerking, zoals stretchen, kleurbalans en ruisreductie, aanzienlijk eenvoudiger en nauwkeuriger. Naast gradiëntverwijdering heeft GraXpert in versie 3.0 ook AI-gebaseerde ruisreductie gekregen. Dit maakt het programma nog waardevoller voor astrofotografen die werken met korte belichtingstijden of opnamen die inherent veel ruis bevatten.
Ondersteunde bestandsformaten
GraXpert werkt met de meeste gangbare bestandsformaten in de astrofotografie. Je kunt FITS-bestanden laden (het standaardformaat voor astronomische camera's), TIFF in zowel 16-bit als 32-bit, PNG, en ook het PixInsight-eigen XISF-formaat. JPEG wordt eveneens ondersteund, maar is minder geschikt vanwege het verliesgevende karakter van dat formaat en de beperkte dynamisch bereik. Voor de beste resultaten werk je bij voorkeur met lineaire (ongestretchte) afbeeldingen, maar GraXpert kan ook met gestretchte beelden overweg.
Voor wie is GraXpert gemaakt?
GraXpert richt zich in de eerste plaats op amateur-astrofotografen die opnamen maken van deep-sky objecten: sterrenstelsels, nevels, sterrenhopen en dergelijke. Maar de software is ook nuttig voor bezitters van slimme telescopen zoals de ZWO Seestar S50 of de Dwarf 3, die korte belichtingstijden en live stacking gebruiken en daardoor vaak met gradiënten en ruis te maken krijgen. Beginners profiteren van de eenvoudige AI-modus waarbij het programma grotendeels automatisch te werk gaat. Gevorderde gebruikers kunnen handmatig samplepoints plaatsen en fijnafstemmen, vergelijkbaar met de werkwijze in PixInsight's Dynamic Background Extraction (DBE). GraXpert is ook ideaal voor wie PixInsight te duur of te complex vindt maar toch professionele resultaten wil bereiken op het gebied van gradiëntverwijdering. Omdat het programma gratis en open-source is en werkt zonder abonnement, is het laagdrempelig voor iedereen die begint met astrofotografie. Je hebt geen dure licentie nodig en het werkt naast elk ander programma in je workflow, of dat nu Siril, GIMP, Photoshop of PixInsight is.
Hoe ga je aan de slag met GraXpert?
De installatie is eenvoudig. Op Windows download je een MSI-installatiepakket en volg je de standaard installatieprocedure. Op macOS kies je afhankelijk van je processor (Intel of Apple Silicon) het juiste DMG-bestand. Op Linux is een ZIP-archief beschikbaar. Geen complexe configuratie, geen registratie vereist. Na het opstarten van GraXpert laad je je afbeelding via de knop "Load Image". Idealiter gebruik je hier een lineair bestand, direct na het stacken en vóór het stretchen, maar het werkt ook later in de workflow. Vervolgens kun je indien gewenst de afbeelding bijsnijden om randen met artefacten te verwijderen, want die kunnen de achtergrondberekening verstoren.
Dan volgt de kern van het programma: de achtergrondextractie. Je hebt de keuze tussen twee methoden. De AI Interpolation-methode is de eenvoudigste: je klikt op "Calculate Background" en GraXpert doet de rest. Het AI-model herkent automatisch sterren, nevels en sterrenstelsels en plaatst samplepoints alleen in de echte achtergrond. Dit werkt uitstekend voor de meeste afbeeldingen en vereist vrijwel geen handmatige tussenkomst. De tweede methode is de handmatige aanpak waarbij je via "Create Grid" automatisch een raster van samplepoints laat aanmaken, en deze vervolgens zelf verfijnt. Je verwijdert samplepoints die per ongeluk op een ster of nebulositeit staan, en voegt er eventueel extra toe op plekken die je specifiek wilt bemonsteren. Dit geeft meer controle en is handig bij complexe afbeeldingen met uitgestrekte nevels die een groot deel van het beeld beslaan. Na het plaatsen van de punten bereken je het achtergrondmodel en wordt het van de afbeelding afgetrokken. Je kunt het resultaat direct bekijken en indien nodig aanpassen.
Nadat je tevreden bent met de gradiëntverwijdering kun je ook de AI-ruisreductie toepassen. GraXpert gebruikt hiervoor luminantiemasks: het programma identificeert de belangrijke delen van de afbeelding (sterren, nevels, sterrenstelsels) en past de ruisreductie gericht toe op de achtergrond en minder kritische zones. De details en scherpte van het onderwerp blijven zo beter behouden dan bij een vlakke, uniforme ruisreductie over het gehele beeld. Ten slotte sla je de bewerkte afbeelding op in het gewenste formaat. GraXpert biedt ook de optie om een auto-gestretchte versie op te slaan voor snelle beoordeling, wat je extra tijd bespaart.
Beperkingen
Ondanks alle lof kent GraXpert ook zijn beperkingen. Ten eerste is het geen complete bewerkingsoplossing. GraXpert doet één ding heel goed, gradiënten verwijderen en ruis reduceren, maar voor kleurbalans, stretchen, scherpstellen of andere bewerkingsstappen heb je aanvullende software nodig. De AI-ruisreductie, die werd geïntroduceerd in versie 3.0, ontvang niet overal even enthousiast. Onafhankelijke tests toonden aan dat GraXpert 3.0 in sommige gevallen sterren licht kan vervagen of mottled artefacten kan achterlaten, en dat het minder goed presteert op nachtlandschappen met gedetailleerde voorgronden vergeleken met gespecialiseerde concurrenten als NoiseXTerminator van RC-Astro. Voor deep-sky telescoopbeelden werkt het echter behoorlijk goed.
Een andere beperking is dat GraXpert uitsluitend gericht is op telescoopbeelden van deep-sky objecten. Wie nachtlandschappen wil bewerken, vindt betere opties elders. Ook voor planetaire fotografie of maanfotografie biedt het programma weinig toegevoegde waarde. De software vereist enige basiskennis van astrofotografische verwerking om de beste resultaten te halen, zeker wanneer je de handmatige methode gebruikt voor het plaatsen van samplepoints. Absolute beginners kunnen in de war raken door concepten als lineaire versus gestretchte afbeeldingen. Ten slotte zijn er in de community af en toe meldingen geweest van stabiliteitsproblemen in nieuwere versies, hoewel dit soort problemen doorgaans snel worden opgelost door het actieve ontwikkelteam. Het is verstandig om vóór installatie even op forums zoals Cloudy Nights of de GraXpert Discord-server te controleren welke versie op dat moment als stabielst wordt beschouwd.
Conclusie
GraXpert is een uitzonderlijk waardevol hulpmiddel voor elke astrofotograaf, van beginner tot gevorderde. Het lost een concreet en veelvoorkomend probleem op met een elegante combinatie van gebruiksvriendelijkheid en krachtige AI-technologie, en het doet dit volledig gratis. De integratie in populaire workflows met Siril, GIMP of PixInsight maakt het een logische keuze voor wie professionele resultaten wil bereiken zonder een abonnement op dure software. De beperkingen zijn reëel maar goed te overzien: GraXpert is een gespecialiseerde tool die je aanvult met andere software, geen alles-in-één-oplossing. Wie dat begrijpt en het programma inzet voor waarvoor het bedoeld is, wordt beloond met schone, vlakke achtergronden die de rest van de beeldverwerking aanzienlijk vereenvoudigen. Voor de prijs van niets is GraXpert simpelweg onmisbaar in de astrofotografie-gereedschapskist.
Hoe en waar GraXpert downloaden?
Website: https://graxpert.comTutorial
